Sözlük

 

Bu sayfada yer alan terimlere, kelimelere ve olaylara dair düzeltme, ekleme, tavsiye iletmek isterseniz İletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz.

Ahd-ı Millî Beyannamesi: Bkz: Misâk-ı Millî

Akritas Planı: Kıbrıs Cumhuriyeti hükümetinde öncelikle Türklerin yönetimdeki etkisini azaltmak, ardından Kıbrıs’ı Yunanistan ile birleştirmeyi amaçlayan plan.

Amme: Kamu

Anadolu Fetvası: (Bkz. Ankara Fetvası)

Ankara Fetvası: Şeyhülislam Dürrizade Abdullah Efendi’nin “Eşkıyaları katledenler gazi, bu yolda ölenler şehit sayılır” dediği fetvasına karşılık Ankara Müftüsü Rifat(Börekçi) Efendi, 150’den fazla müftü ve din adamı tarafından imzalanan, millî direnişin haklılığını savunan fetva. 16 Nisan 1920’te müftülüklere tebliğ edildi. “Anadolu Fetvası” olarak da bilinir.

Arsıulusal: Uluslar arası

ASEAN: Güneydoğu Asya Milletleri Birliği, 8 Ağustos 1967’de kuruldu.

Ayniyat Vergisi: Aşar Vergisi için kullanılan adlardan biri. 

B

Barbarossa Harekatı: 2.Dünya Savaşı’nın ve dünya tarihinin en büyük çaplı askeri harekatlarından birisidir. Adolf Hitler yönetiminde Nasyonel Sosyalist Almanya’nın, Sovyetler Birliği’nin Batı toprakları öncelikle olmak üzere Rusya topraklarını işgal etme planıdır.

Bereketli Hilal: “Münbit hilal” olarak da bilinir. Mezopotamya, Kuzey Suriye, Güney Doğu Anadolu, Batı Akdeniz bölgelerini kapsar. Haritadan bakıldığında hilali andırmasının en önemli nedeni, güneyinde çöllerin yoğun olmasıdır. Verimli topraklara sahip olduğundan “verimli hilal” de denir.

Bidayet: Başlama, başlangıç.

Bin Dört Yüz İkilikler (1402’likler): 12 Eylül sonrası Milli Güvenlik Konseyi tarafından 1402 numaralı yasa ile üniversitelerden öğretim görevlilerinin uzaklaştırılması olayına verilen isim.  Aslında yasa sadece üniversiteleri değil, kamuyu da kapsıyordu. Baskın Oran, Emre Kongar, İlber Ortaylı gibi isimler de bu listedeydi. 

C

Cenup: Güney

CHF: Cumhuriyet Halk Fırkası. Daha sonra “Fırka” yerine “Parti” kelimesi gelmiştir.

Cidal-i Millî: Ulusal savaş, Millî Mücadele

Cumhuriyet: Demokrasiyi düstur edinmiş olmasının yanı sıra tarihsel olarak “monarşinin tersi, monarşi olmayan” anlamına gelen bir yönetim biçimidir.

Ç

Çakmak Hattı: Üzerinde henüz akademik bir çalışma yapılmamış olan bu savunma hattı, II. Dünya Savaşı’nda Hitler Almanyası’nın sınırlarımızda tehlike oluşturacağının anlaşılmasıyla, Majino Hattı’nı örnek alarak Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak’ın isteğiyle Karadeniz’den Marmara Denizi’ne Çatalca-Büyükçekmece üzerinden geçirilmek üzere hazırlanmıştır. İlk olarak savaş öncesi Kırklareli’nin kuzeyinde yapılmıştır, ancak Almanya’nın Bulgaristan’ı da işgal etmesiyle hattın Çatalca’ya çekilmesine karar verilmiştir. Söz konusu güzergahta günümüzde de pek çok korugan görülebilir.

Çankaya Protokolü: 27 Mayıs sonrasında Çankaya Köşkü’nde Cemal Gürsel’in İsmet İnönü, Ragıp Gümüşpala, Ekrem Alican ve Osman Bölükbaşı’nı çağırıp imzalattığı protokol. Cumhurbaşkanı seçiminde Cemal Gürsel’e oy verilmesi, Yassıada’da alınan kararların sorgulanmaması ve 27 Mayıs’ın bayram olması gibi içeriği vardır.

D

Demir Perde: Yıllardır kullanılan anlamıyla bu terimi ilk kullanan isim Churchill olmuştur. Batı Bloğu’yla SSCB ve SSCB’nin “uydusu” nitelikte ülkelerin sınırsal ve ekonomik olarak keskin ayrımını karşılar nitelikte olan bu kavram, 1991’e dek kullanılmıştır. 

Demokrasi: Herhangi bir devlet faaliyetinin halk iradesiyle ne kadar ilintili olduğunu ve insan haklarına devletçe duyulan saygı düzeyini ortaya koyan bir parametredir. (Kastedilen halk, bir çeşit “tebaa” değil; “yurttaş”tır. Halkın ne kadar yurttaş olduğu da parametreyi etkiler.)

Düyûn-u Umumiye: 1881’de kuruldu. Kelime anlamı “genel borçlar”dır. Merkezi İstanbul’daydı, 7 temsilcisi vardı. Hükümet tarafından denetleniyordu. Osmanlı’nın dış borçlarını ödeme şeklini takip altına almıştır.

Dörtlü Takrir: İzmir vekili Mahmut Celâl Bayar, Kars vekili Fuat Köprülü, İçel vekili Refik Koraltan ve Aydın vekili Ali Adnan Menderes tarafından Haziran 1945’te CHP Grubu’na sundukları takrir. Celal Bayar dışındaki 3 isim, bu takrir sonrasında partiden ihraç edilmiştir. Bayar partiden istifa etmiştir.

E

Elerkil: Demokratik

EOKA: Rumların Kıbrıs’taki “ENOSIS” idealini gerçekleştirme amacıyla kurmuş oldukları silahlı örgüttür.

Encümen: Alt kurul.

ENOSIS: Türklerin nüfus özelliklerini dikkate almadan Kıbrıs’ın tümüyle Yunanistan’a bağlanması fikrini temel alır. Rumlar, Kıbrıs Harekatı öncesinde bu düşünce için binlerce masumu öldürmüşlerdir.

F

G

Generk: Devlet

Glasnost: Açıklık. Gorbaçov tarafından SSCB’nin son yıllarında(1980’lerin ortası) uygulanmaya başlanan “şeffaflık” politikası.

H

Haliç Konferansı: Musul Sorunu’nun barışçıl yollarla çözülmesi için İngiltere ile yapılan görüşmeler sonunda, 19 Mayıs 1924’te toplanan konferans. Türkiye adına dönemin TBMM Başkanı Fethi Okyar, İngiltere adına Irak Yüksek Komiseri Sir Percy Cox başkanlıklarındaki heyetlerle katıldı. Görüşmeler 5 Haziran’da kesildi. 

Halkçılık Beyannamesi: Mustafa Kemal Bey’in 1920’de TBMM’ye sunduğu beyanname. Emperyalist devletlere karşı oluşturulmuştur.

Hanedan: Bir devletin başındaki hükümdarın (monarkın) mensup olduğu ailedir.

Harîk-i kebir: Büyük yangın. 1865 İstanbul Yangını’nı ve Dünya Savaşları’nı tanımlamak için kullanılır.

Hars: Kültür

Hukuk Devleti: Faaliyetlerinde hukuk kurallarına bağlı olan, vatandaşlarına hukuki güvenlik sağlayan devlettir. Siyasal iktidarın (devletin) hukukla sınırlı ve hukuka bağlı olmasını ifade eder.

Hülasa: Öz, özet.

I

İ

İhata: Kavrayış, anlayış

İktibas: Alıntı. Hukuksal anlamı ise; yabancı bir kanunun ya da yabancı bir hukukun(İçeriğinde bazı değişiklikler yaparak ya da yapılmadan) kabul edilmesidir(Bkz: Borçlar Kanunu’nun iktibası) 

İktisap: Kazanma, kazanım

İntihap: Seçme, Seçim

İrat: Gelir

İrsal: Gönderme

İstikraz: Borçlanma

J

K

Kanun-u Esasî Encümeni: 1924 Anayasa’nı hazırlayan kurul.

Kırk Birler (41’ler) Meselesi: Adalet Partisi’nde 41 vekilin kendi hükümetinin hazırladığı bütçeye ret oyu vermesiyle başlayan süreç. Sonucunda bütçe kabul edilememiş oldu.(Öncülü için bkz: 72’ler Olayı) 

Komünizm: Bilimsel-tarihsel çıkarımlar ve analizler sonucu sınıfsal ilişkilerin güdümlediği olaylar neticesinde varılması öngörülen bir toplumsal-dünya düzeni anlamına gelmektedir. Aynı zamanda bu düşünce biçiminin adıdır.

Küçük Asya Felaketi: Yunanlıların, Kurtuluş Savaşı’nı müteakip Anadolu’dan çekilmek zorunda kaldıkları Eylül 1922’deki bozgunları için verdikleri isim.

L

Lâisizm: Laiklik doktrini

M

Merbut: Bağlı, ilişkin

Meşrutiyet: Monarşi yönetim biçimindeki hükümdarın sınırsız hakimiyetinin anayasa ile sınırlandırılması, siyasal iktidarın sadece monarkı kapsamaktan uzaklaşıp “parlamento” veya daha fazla organla paylaştığı bir yönetim biçimidir.  Parlamenter monarşi veya anayasal monarşi olarak da adlandırılır.

Militan demokrasi: Militan demokrasi anlayışı, özgürlükçü demokratik düzeni korumak amacıyla demokrasi karşıtlarının bazı özgürlüklerine sınır koymayı amaçlar. Demokratik düzenin kendini koruma enstrümanı olarak kabul edilir.

Mîsâk-ı Millî: “Millî Yemin” anlamına gelir. Erzurum Kongresi ve Sivas Kongresi’nde kapsamı belirlendi. Mebusan Meclisi’nde 28 Ocak 1920’de “Ahd-ı Milli Beyannamesi” adıyla kabul edilmiştir. 6 maddeden oluşan bu bildiride, İstanbul, Batı Trakya, Batum çevresi gibi bölgeler için de, tam bağımsızlık için de hükümler yer almaktadır.

Monarşi: Siyasal iktidarın tek bir kişinin şahsına denk düştüğü, sınırsız hakimiyetinin söz konusu olduğu yönetim biçimidir. Devlet başkanı (monark),  makamı ömrü boyunca elinde bulundurur.

Muayyen: Belirli, bilinen

Muharrem Kararnamesi: 1881 tarihinde açıklanan mali kararlardır. Kararnameyle borçların ödenmesi ve devletin tüm iktisadi faaliyetlerini yabancılar adına kontrol etmek için Duyun-u Umumiye kurulmuştur.

Muhasala: Elde edilen şey, sonuç.

Muhteşem Otuzlar: Ekonomi literatüründe ağırlıkla kullanılan tabir. II.Dünya Savaşı sonrası 1945-1975 arasında ekonomik kalkınmada yakalanan ivme dolayısıyla bu yıllara verilen isimdir.

Mukavemet: Direnç, karşı koyma, dayanıklık

Muvacehe: Yüzleşme

Müntehib-i evvel: Birinci seçmen. Vekilleri seçecek olan ikinci seçmenleri belirleyen seçmenler. (Bkz. Müntehib-i sani) 

Müntehib-i sani: İkinci seçmen. Seçmenler 2 dereceli seçimlerde müntehib-i sanilerini seçer, onlar da milletvekillerini seçer. Türkiye’de ilk kez 1946 Erken Genel Seçimleri ile tek dereceli sistem uygulandı, bu tarihten önce 2 dereceli sistem vardı. (Bkz. Müntehib-i evvel) 

Mürteci: Gerici

Müstakil Grup: Cumhuriyet Halk Partisi’nin V. Kurultay’da (1939) benimsediği tüzük dolayısıyla, hükümet ve parti çalışmalarını denetlemek amacıyla CHP içinde oluşturulan topluluktur. 1939-1946 arasında faaliyette bulunmuştur.

N

Neşir: Yayım

Nısıf: Yarı

O

On İki Temmuz Beyannamesi: CHP ve DP arasında artan gerilimi ortadan kaldırmak amacıyla dönemin cumhurbaşkanı İsmet İnönü tarafından 1947’de yayımlanan beyanname. İnönü, burada tarafsız bir cumhurbaşkanlığı yapacağını ifade etmiştir. Beyanname esasında 11 Temmuz’da ilan edilmiştir ancak gazeteler 12 Temmuz’da yayımladığından literatürde böyle anılmıştır.

Ö

P

Parlamento: Siyasal iktidarın sınırlandırılması/bölünmesi sonucu oluşmuş, başlıca görevi yasa çıkarmak olan bir devlet organıdır.

Perestroika: SSCB’nin dağılmak üzere olduğu 1980’lerin ortalarında Gorbaçov tarafından devlet mekanizmasının hantallığını bitirmek, ekonomik ve siyasî merkeziyetçiliği önlemek amacıyla girişilen “yeniden yapılandırma” politikası

Plebisit: Teorik olarak bir halk oylamasıdır, yani “her plebisit bir halk oylamasıdır, her halk oylaması bir plebisit değildir”. Halk referandumdan farklı olarak karar alma sürecinin yalnızca son aşamasına, kararına dahil olmaktadır.(Bkz. Referandum

R
Referandum: Dilimize “halk oylaması” olarak çevrilebilir. Bir ülkenin anayasasında meclis tarafından uzlaşılmış kanunların yahut yeni bir anayasanın halk oyuna sunulmasıdır. Halk, karar alma sürecinin tümünde etkendir, (Bkz. Plebisit) 

Rum Sındığı Savaşı:  Mustafa Kemal Paşa’nın Büyük Taarruz’a 1922’de TBMM’de yaptığı bir konuşmada önerdiği isim. 1363’teki Sırpsındığı Savaşı’na hatırlatma amacıyla söylemiştir.

Rüsum-u Sitte: 1879’da kuruldu, 1880’de faaliyete geçti. Kelime anlamı “altı vergi”dir. Osmanlı, 6 vergi kalemini Osmanlı Bankası ve Galata bankerlerine devretmiştir.

S

Ş

Şimal: Kuzey

T

Tahattur: Hatırlama, anma

Tahnit: Ölmüş kimsenin bedeninin bozulmaması için bedene, çeşitli sebeplerle, yapılan ilaçlama. Mustafa Kemal Atatürk vefat ettiğinde defin yeri belli olmadığından Prof.Lütfi Aksu tarafından 15 yıl sonra Prof.Kamile Şevki Mutlu tarafından bozulacak olan tahnit işlemi gerçekleştirilmiştir.

Takrir-i Sükûn Kanunu:  Huzurun Sağlanması Yasası” şeklinde çevrilebilen bu kanun, 4 Mart 1925’te kabul edilmiştir. 4 Mart 1929’da da yürürlükten kalkmıştır. Bu yasa kapsamında gerçekleştirilen askerî harekatkarla  Şeyh Said İsyanı bastırılmıştır. Ayrıca 2 ayrı İstiklâl Mahkemesi kurulmuştur.

Tebaa: Tâbi olan, anlamına gelmektedir. “Uyruk” ile eş anlamlıdır. Siyasal iktidarın egemenliği altında bulunan ve devlet yönetimi ile ilgili iradesi esas alınmayan insan topluluğudur.

Teceddüt: Yenilik

Tefrika: Gazete veya dergilerde çıkan, sırayla yayımlanıp tamamlanan yazıların oluşturduğu dizi.

Tekevvün: Oluşma, doğuş

Temayül: Eğilim

Tenevvür: Aydınlanma

Tevhîd-i Tedrîsât Kanunu: Öğretim Birliği Yasası. 3 Mart 1924’te kabul edilmiştir, inkılâp kanunlarındandır. Türkiye’deki bütün okulların ve medreselerin programlarının ve eğitim sisteminin düzenlemesi Maarif Vekaleti’ne bırakıldı. 

Tüze: Hukuk

U

Umde: İlke

Ü

V

Y

Yeis: Ümitsizlik

Yetmiş İkiler (72’ler) Hareketi: Adalet Partisi bünyesindeki 72 vekil ve senatörün mevcut parti yönetimine tepki göstererek Demokratik Parti’yi kurma sürecini kapsayan hareket. Parti içindeki rahatsızlıkşarını dile getirmek için muhtıra da vermişlerdi. (Bu sürecin içinde yer alan olay için bkz: 41’ler Meselesi) 

Yurttaş: Aynı toprak parçası içerisinde yaşayan ve siyasal yaşama doğrudan katılan halktır. Devlete karşı sorumlulukları olduğu gibi devletin de yurttaşlara karşı birtakım sorumlulukları vardır.

Yüz Kırk Yediler (147’ler): 27 Mayıs sonrası Millî Birlik Komitesi tarafından üniversitelerden 147 öğretim üyelerinin uzaklaştırılması olayı için kullanılan isim. Bu listede Tarık Zafer Tunaya, Mina Urgan, Ali Fuat Başgil, Haldun Dormen gibi isimler vardı.

Z

Zecren: Zorla